Artistic tempers, with art on your minds
Nothing here but what in good faith was done.
Now knowing this, relish its affection even more. (1)
And in case of a fault, well, ‘tis a woman’s work!

Bright spirits, to learn from you what’s right
I am prepared to do; let your wisdom join mine.
In technique my skill, I know, is poor,
Not masterly yet; hence my teachers I praise highly.
So, eagerly, by artists I’ll be taught.

For love of Truth, for an ever stronger Faith
I have blithely worked and shed no tears. (2)

[January 11, 1528]

1. The affection with which she wrote the poems.
2. This dedication (with acrostic) opened Anna’s first book (1528).


Artificiael geesten, die na conste haect,
Niet en is ’t gemaect dan uut rechter trouwen sterck.
Neemt hieraen gemerc, opdat ghi die jonste smaect.
Al esser yet misraect, peinst: ’t is al vrouwenwerc.

Bequame sinnen, onder correctie reene
Ic mi stelle: mach wijsheit in mi vermeert sijn.
In consten kenne ic mijn perfectie cleene,
Noch leerkint, dus meesters moeten geëertsijn:
Seer geerne wil ic van constenaers geleert sijn.

Liefte totter waerheyt om ’s geloofsverstercken
Heeft mi sonder verdriet uutjonsten doen wercken.


Unyoked is best! Happy the woman
Without a man

How good to be a woman, how better to be a man!
Maidens and wenches, remember the lesson you’re about to hear.
Don’t hurtle into marriage far too soon.
The saying goes: “Where’s your spouse? Where’s your honor?”
But one who earns her board and clothes
Shouldn’t scurry to suffer a man’s rod.
So much for my advice, because I suspect –
Nay, see it sadly proven day by day
‘T happens all the time!
However rich in goods a girl might be,
Her marriage ring will shackle her for life.
If however she stays single
With purity and spotlessness foremost,
Then she is lord as well as lady. Fantastic, not?
Though wedlock I do not decry:
Unyoked is best! Happy the woman without a man.

Fine girls turning into loathly hags –
‘Tis true! Poor sluts! Poor tramps! Cruel marriage!
Which makes me deaf to wedding bells.
Huh! First they marry the guy, luckless dears,
Thinking their love just too hot to cool.
Well, they’re sorry and sad within a single year.
Wedlock’s burden is far too heavy.
They know best whom it harnessed.
So often is a wife distressed, afraid.
When after troubles hither and thither he goes
In search of dice and liquor, night and day,
She’ll curse herself for that initial “yes.”
So, beware ere you begin.
Just listen, don’t get yourself into it.
Unyoked is best! Happy the woman without a man.

A man oft comes home all drunk and pissed
Just when his wife had worked her fingers to the bone
(So many chores to keep a decent house!),
But if she wants to get in a word or two,
She gets to taste his fist – no more.

And that besotted keg she is supposed to obey?
Why, yelling and scolding is all she gets,
Such are his ways – and hapless his victim.

And if the nymphs of Venus he chooses to frequent, (1)
What hearty welcome will await him home.
Maidens, young ladies: learn from another’s doom,
Ere you, too, end up in fetters and chains.
Please don’t argue with me on this,
No matter who contradicts, I stick to it:
Unyoked is best! Happy the woman without a man.

A single lady has a single income,
But likewise, isn’t bothered by another’s whims.
And I think: that freedom is worth a lot.
Who’ll scoff at her, regardless what she does,
And though every penny she makes herself,
Just think of how much less she spends!
An independent lady is an extraordinary prize –
All right, of a man’s boon she is deprived,
But she’s lord and lady of her very own hearth.
To do one’s business and no explaining sure is lots of fun!
Go to bed when she list, rise when she list, all as she will, (2)
And no one to comment! Grab tight your independence then.
Freedom is such a blessed thing.
To all girls: though the right Guy might come along:
Unyoked is best! Happy the woman without a man.

Regardless of the fortune a woman might bring,
Many men consider her a slave, that’s all.
Don’t let a honeyed tongue catch you off guard,
Refrain from gulping it all down. Let them rave,
For, I guess, decent men resemble white ravens.
Abandon the airy castles they will build for you.
Once their tongue has limed a bird:
Bye bye love – and love just flies away.
To women marriage comes to mean betrayal
And the condemnation to a very awful fate.
All her own is spent, her lord impossible to bear.
It’s peine forte et dure instead of fun and games.
Oft it was the money, and not the man
Which goaded so many into their fate.
Unyoked is best! Happy the woman without a man.

1. Prostitutes.
2. Compare Shakespeare, The Merry Wives of Windsor, II.2: “Never a wife in Windsor leads a better life than (Mrs. Page) does. Do what she will, say what she will, take all, pay all, go to bed when she list, rise when she list, all is as she will. And truly she deserves it; for if there be a kind woman in Windsor, she is one.”


Het es goet vrouwe sijn, maer veel beeter heere.
Ghij maegden, ghij weduen, onthoudt dees leere:
Niemandt hem te zeere om houwen en spoede.
Men seijdt: daer geen man en es, daer en es geen eere.
Maer die ge crijgen can cost en cleere,
Niet haest haer en keere onder eens mans roede.
Dit es mijnen raedt: weest op u hoede,
Want zoo ic bevroede, ic zie ’t gemeene,
Als een vrouwe houdt, al es se eel van bloede,
Machtich van goede, zij crijcht aen haer beene
Eenen grooten worpriem. Maer blijft zij alleene
En zij haer reene en zuver gehouden can,
Zij es heere en vrouwe: beeter leven noeyt gheene!
Ic en acht niet cleene ’t houwelijck, nochtan
Ongebonden best, weeldich wijf sonder man.

Proper meijskens werden wel leelijcke vrouwen.
Arm danten, arm slooren, hoordt jonck metten ouwen,
Dit sou mij doen schouwen ’t houwelijckvoorwaer.
Maer, wachermen, als zijden man eerst trouwen,
Zij meijnen de liefde en mach niet vercouwen,
Dan ees ’t hem berouwen eer een half jaer.
Och, het pack des houwelijcx es al te zwaer!
Zij weten ’t claer, die ’t hebben ghedraghen.
Een vrouwe maeckt door vreese menich mesbaer,
Als de man hier en daer gaet druck verjagen,
Drincken en speelen bij nachte, bij dagen.
Dan hoort men beclagen dat men ’t oeytbegan.
Dan en muegen u helpen vrienden oft magen.
Dus hoordt mijn gewagen en wacht er u van:
Ongebonden best, weeldich wijf zonder man.

Ooc compt de man somtijts droncken en prat,
Als d’wijf haer gewracht heeft moede en mat,
Want men moet al wat doen, sal men ’t huijs bestieren.
Wilt zij dan eens rueren haer snatergat,
Zoo werdt sij geslagen met vuijsten plat:
Dat droncken vol vat moet se obedieren.
Dan doet hij niet dan kijven en tieren,
Dat sijn de manieren, wee haer die ’t smaeckt.
Loopt hij dan elders bij Venus camerieren,
Peijst wat blijder chieren mebn thuijs dan maeckt.
Ghij maegden, ghij weduwen, aen ander u spaeckt,
Eer ghij ooc gheraeckt in zelcken gespan.
Al waer ’t dat ghij mij al contrarie spraeckt,
Mij en roeckt wie ’t laeckt, ic blijv’ er weer an:
Ongebonden best, weeldich wijf zonder man.

Een vrouwe ongehoudt moet derven ’s mans gewin:
Zo en derf zij ooc niet wachten zijnen sin.
En, na mijn bekin, de vrijheijdt es veel weerdt.
Zij en werdt niet begresen, gaet si uutoft in.
En al moeste zij leven op haer gespin,
Voorwaer veel te min zij alleen verteerdt.
Een ongebonden vrouwe werdt alom begeerdt.
Al ees ’t dat se ontbeerdt eens mans profijt,
Zij es meester en vrouwe aen haren heerdt.
Te gane onverveerdt, dat ’s een groot jolijt.
Zij mach slapen en waken na haren appetijt,
Zonder yemandts verwijt. Blijft ongebonden dan:
De vrijheijt te verliesen, geen meerder spijt!
Vroukens, wie ghij sijt, al creeg dij eenen goeden Jan,
Ongebonden best, weeldich wijf zonder man.

Al es een vrouwe noch zo rijck van haven,
Veel mans die achten se als haer slaven.
Ziet toe, alse u laven met schoonen proloogen,
En gelooft niet soo saen, maer laet se draven,
Want mij dunckt, de goeij mans sijn witte raven.
Acht niet wat gaven zij u bringen voor oogen.
Alse een vrouwe hebben in ’t nette getoogen,
Es liefde vervloogen, dit sien wij wel.
In ’t houwen werdt menige vrouwe bedroogen,
Die moeten gedoogen groot zwaer gequel.
Haer goedt werdt verquist, de man valt haer fel.
’t En es vrij geen spel, maer noeyt zwaerder ban.
’t Es somtijts om ’t geldeken en niet om ’t vel,
Dat dezelcke zoo snel liep dat hij stan.
Ongebonden best, weeldich wijf zonder man.


Yet, When Compared, Martin Rossom Comes
Out Best


Lately, melancholy’s weight was hard to bear,
Made sore my mind, chased phantoms throbbing through my head,
Kept me brooding over oh so many things.
Just considering the world’s present course,
What was there to brighten up my mood
With nothing but sorrow to spare – and I was sad.
And then my weary fancy in its rambling
Called forth a pair of men
With names the same but not much else.
One, Martin Luther, whose error spawns and spreads;
The other, Martin Rossom, whose cruel sword
Proved far too sharp for many far and near.
Rossom racks the body, Luther lays waste the soul,
So what’s up! “Evil creature” fits them both.
To choose between these two? Waste of time.
Still, since Luther through his error kills your soul,
When compared, Martin Rossom comes out best.


Martin Rossom, nobleman by birth,
As Emperor’s renegade also his honor forsook;
But Luther betrayed the Lord Supreme
To whom his allegiance he had pledged
And put a nun’s coif above his own. (1)
A nun who had promised God the same!
Why, Rossom spurns Emperor, but Luther’s evil tongue
Wags at Pope and Emperor alike,
Teaches subjects’ revolt against their betters,
Spreads defamatory libel of kings and princes,
Flings filth at church lords just the same.
Rossom wrought havoc fierce in Brabant’s land
But his flaming fury did most often
Leave the Church alone, at least.
And blessed maidens he didn’t even touch
(Though ‘tis rumored that he did, here and there).
Martin Rossom: model of the tyrant harsh?
When compared, Martin Rossom comes out best.

Where Martin Rossom’s crime was treason,
Martin Luther’s was double so foul,
For many a Christian soul his evil kiss
Slammed heaven’s gate forever shut. Thus,
The Desecrator of Our Lord must have sent
This double plague to infect the Christian world.
Rossom a killer? Luther through his actions
Sent two hundred thousand peasants to their graves.
Blood of men and women freely flowed, with
Water and fire curbing his heretic’s views.
So, he has butchered both the soul and body.
Martin Rossom merely racked the latter.
Now, he’s just as cruel to the meek and lowly,
But through his hand, if they’re patient, they’ll soon be placed in God’s.
Not that this would make his guilt seem less –
I’m not excusing him, I’m not washing him white!
Yet, though both be venomous vipers,
When compared, Martin Rossom comes out best.


Martin Rossom and Martin Luther,
The best of both still a mutineer.
‘Tis not strange that Rossom knows no fear,
For he’s a soldier, a worldly cavalier.
But Martin Luther, that braggart, claims, he dares,
To comprehend Scripture down to its least detail,
With the Holy Ghost leading him on the way.
If supposedly he knows the way, his erring sure looks weird
But of course the ghostly spirit that guides him most
Has firmly wrapped its tail round Dymphna’s painted feet. (2)
Martin Rossom sacked Brabant for tons of loot,
A sad affair which many still deplore,
But Luther himself has hands none too clean.
Monasteries were emptied by apostates on his command
Of their treasure and holy vessels. God will find out
If he didn’t get a share himself. How about that?
Satan clasps both Martins in a tight embrace,
Yet, when compared, Martin Rossom comes out best.

Martin Rossom, Freebooters’ Prince,
Mastermind in stealing and plunder;
Luther, all false prophets’ Prince,
If your histories I’d set out in full,
The reader would be much distressed, I guess –
‘Twould also be a loss of time and paper.
Thus for now I hold my duty excellently done.
Allow me to defer the sequel to some other time.
Luther, Rossom, and Lucifer (for he fits in real well),
I wonder who’s worthiest of the three.
Rossom piles much gruesome plunder in his lair,
Luther is conniving night and day,
Intent on poisoning our Christian lands.
So, this couple is wicked, very clearly so.
But Luther’s venom most of all I fear,
For eternal damnation follows in its rear.
Even though the choice of either isn’t worth a rotten fig,
When compared, Martin Rossom comes out best. 3

1. Viz. Katharina von Bora’s, whom he married on July 13, 1525.
2. The devil, who in paintings of Saint Dymphna crouches at her feet.


Onlancx bezwaert zijnde met merancolijen,
De sinnen becommert, ’t hooft vol phantasijen,
Van als overlegghende in mijn ghedachte,
Quam mij weijnich tevoren dat mocht verblijen.
Aensiende de werelt nu ten tijen,
Zijnde vol verdriets, des werdt mij onsachte.
Dus dinckende mij phantazije voortbrachte:
Twee manspersoonen mij haest invielen,
Ghelijc van name, diversch van gheslachte.
D’een was Merten Luther, die dolinghe doet krielen,
D’ander Merten van Rossom, die ’t al wil vernielen,
Die veel menschen bracht heeft in zwaer ghetruer.
Rossom quellet lichaem, Luther heeft de zielen
Deerlijc vermoort, dus esser cleijnen kuer
Tusschen hen beijen: elck es een malefactuer.
Ic en gaef om den kuer niet mijnen minsten teen.
Maer want Luther de zielen moordt duer zijn erruer,
Noch schijndt Merten van Rossom de beste van tween.


Heeft Merten van Rossom zijn eere verloren,
Afgaende den keijser, hooghe gheboren,
Luther es den oppersten Heere afghegaen,
Die hij hadt gheloeft en trouwe ghezworen,
En heeft voer zijn cappe een nonne verzoren,
Die God ooc gheloefte hadde ghedaen.
Versmaet Rossom den keijser, merct Luther saen:
Hij spreecft van paus, keijser beijde veel blamen
En leerdt d’ondersaten teghen d’oversteopstaen.
Van princen en vorsten scrijft hij veel diffamen.
Prelaten, bisscoppen hoort men hem misnamen.
Al heeft Rossom veel quaets bedreven in Brabant,
Men sach hem niet veel kercken oft cloosters pramen
Met enighen brande aen gheenen cant.
Aengheestelijckemaeghden en stack hij gheenhant,
Alsoo ’t tot sommighen plaetsen wel scheen.
Al heet Merten van Rossom een quaet tijrant,
Noch schijndt Merten van Rossom de beste van tween.

Es Merten van Rossom een verradere,
Luther es ooc een, en zooveel quadere.
Hij berooft met verraet van der hemelscher erven
Menichkerstenziele, dus Gods versmadere.
Lucifer heeft dees twee ghesonden tegadere,
Omdat zij heel kerstenrijc souden bederven.
Es Rossom moordadich, Luther heeft doen sterven
Tweehondertduijsent boeren duer zijn bedrijf.
Veel esser onthooft, verbrandt, ghesackt menichwerven
Om zijn valsche leere, beijde man en wijf:
Dus es hij een moordenaer van ziel en lijf.
Merten van Rossom mach meer d’lichaem hinderen.
Al mach hij d’onnoosele quellen even stijf,
Zijn zij patient, hij maect se Gods kinderen.
Dit en sal zijn sonde niet verminderen,
Ic en wil ‘t ’s niet excuseren oft maken reen.
Al zijn ’t beije twee venijnigheslinderen,
Noch schijndt Merten van Rossom de beste van twee.

Merten van Rossom en Merten Luthere,
De beste van hem beijen es een mutere.
Maer ’t en es niet vrempt, al es Rossom onghevreest,
Want ’t es een crijchsman, een weerlijc rutere.
Maer Merten Luther vermeet hem, deesstutere,
Dat hij scriftuere verstaet na den rechten keest
En dat hij es vervult van den Heijlighen Gheest.
Die den wech dus wel weet, ’t es wonder dat hij dwaelt.
Maer het schijndt wel den gheest regeert hem meest,
Die men onder Sint Dignen voeten maelt.
Al heeft Merten van Rossom veel roofsghehaelt
In Brabant, d’welck noch veel menschen bequelen,
Merten Luther in dit stuck ooc niet en faelt.
Hij heeft d’apostaten uuijt cloosters doen stelen
Kelcken, ciboriën, ic wil ’t God bevelen.
Oft hij niet mede en paert, elck knaghe dit been.
Al heeft de duvel dees twee Mertens bij der kelen,
Noch schijndt Merten van Rossom de beste van tween.

Merten van Rossom, Prince van den snaphanen,
Die om stelen, om rooven zijt cloeck ter banen.
Luther, prince van alle valschen propheten,
Soud ic u legende gheheel vermanen,
’t Sou den leser verdrieten, soude ic wanen:
Den tijt en ’t pampier werd ermede versleten
Dus voer eens heb ic mij ghenouch ghequeten:
Tot op een ander tijtborcht mij de reste.
Luther, Rossom, Lucifer daerbij gheseten,
Mij twijfelt wie van drien es de beste.
Rossom sleijpt veel quaets aest’zijnen neste,
Luther es nacht en dach in de weere
In kerstenrijck te stroijen een dootlijcke peste.
Dus haer beijder boosheijt blijct in ’t cleere.
Maer voer Luthers venijn ic mij meest verveere,
Want de menschen brenght in d’euwich gheween.
Al en es den kuer niet weert een platte peere,
Noch schijndt Merten van Rossom de beste van tween.

By Anna Bijns
Translated by K.PG. Aercke

First published in The Low Countries, 2013